طیف اختلالات اتیستیک چیست؟

“طیف اختلالات اتیستیک” به گروهی از اختلالات اطلاق می­شود که وجه مشخصه آنها تاخیر یا انحراف در رشد مهارت‌های اجتماعی، شناختی، ارتباط کلامی و غیرکلامی است. کودکان مبتلا به اختلالات اتیستیک اغلب علاقه شدید و خاصی نسبت به برخی فعالیت‌ها دارند، در مقابل تغییرات مقاومند و حساسیت و پاسخ­دهی مناسبی نسبت به محرک­های اجتماعی یا فیزیکی از خود نشان نمی‌دهند. مهمترین این اختلالات عبارتند از:

  • اختلال اتیسم
  • نشانگان آسپرگر
  • اختلالات شبه اتیسم

در این میان، اختلال اتیسم از بقیه شناخته شده­تر است. تا جایی که این گروه اختلالات را “طیف اختلالات اتیستیک” ناميده‌اند.

اتیسم چیست؟

اتیسم یک اختلال عصب­شناختی با علائم اختلالات رفتاری است. این اختلال، روند اکتساب و اجرای اعمال و فعالیت­های کودک را مختل می­کند.

مهمترین ویژگی­های این اختلال عبارتند از: فقدان یا کمبود روابط اجتماعی، بی­توجهی نسبت به محرک‌های محیطی نظیر نامیدن اسم او، فقدان تماس چشمی، تمایل به تنهایی، فقدان گفتار یا داشتن کلام بدون قصد ارتباط، گفتار تکراری و تقلید طوطی­وار، فقدان بازی­های تخیلی و اجتماعی، نارسایی جدی در فهم هیجانات دیگران یا بیان عواطف و هیجانات خود، علایق محدود (مثلاً فقط غذا­های خاصی را به سبک مشخصی می­خورد یا علاقه­ی مفرطی به اشیای خاصی دارد)، رفتارهای کلیشه­ای و حرکات تکراری (مثل بال­بال زدن یا تکان دادن انگشتان جلوی چشم­ها)، تمایل وسواس­گونه به حفظ ثبات و یکنواختی در محیط یا در اعمال روزمره، حساسیت بیش از حد و یا کمتر از حد معمول به محرک­ها، خنده و یا گریه­های نابجا، ناپختگی در مهارت­های ظریف یا درشت ­حرکتی، بیش فعالی یا کم فعالی، خیره ماندن به دست­ها یا اجزای اشیا، قشقرق­های شدید، ضربه به سر و صورت خود یا دیگران.

البته ممکن است برخی از علایم در بعضی از کودکان مشاهده نشوند. همچنین معمولاً علایم در طول رشد تغییر می­کنند.

علایم هشدار دهنده اتیسم در سنین مختلف

علائم در اولین سال زندگی: فقدان لبخند به مادر، غان و غون و بیان چهره­ای نامناسب، کمبود توجه و تبادلات اجتماعی (نظیر بی تفاوتی نسبت به حضور والدین کنار بالین و فقدان واکنش­های هیجانی یا جسمی برای در آغوش گرفته شدن) چشم پوشی از مردم، تمايل به تنهایی، فقدان تماس چشمی و بیان هیجانی، اشاره کمتر به اشیا، حس کنجکاوی ناچیز، بسیار آرام یا فوق العاده ناآرام، ترس­های عجیب و غیر قابل توضیح (مثلاً با دیدن یک گلدان شروع به گریه کرده و این کار را مادامی که گلدان پیش رویش است ادامه می‌دهد).

علائم در سنین 5-2 سالگی: علائم اصلی این اختلال که پیشتر به آن اشاره شد در همین سنین ظاهر می­شود. بدین صورت که یا اختلال تدریجاً شدت گرفته و مورد توجه والدین و متخصصین قرار می‌گیرد. یا این­که کودک پس از رشد طبیعی ناگهان سیر وا‌پس‌روی آغاز می‌کند و علائم پیش گفته ظاهر می‌شود.

علايم در سنین اواخر دوران کودکی (سنین مدرسه): علائم زیر باید هشداری برای والدین و معلمین محسوب گردد: اختلالات ارتباطی و ناهنجاری­های رشدی مانند تلفظ عجیب و غریب، اشاره به خود با ضمایر سوم شخص یا او، استفاده از لغات غیر معمول و استفاده محدود از زبان برای ارتباط و همچنین اختلالات اجتماعی مانند ناتوانی در ملحق شدن به بازی سایر بچه­ها، عدم توجه به هنجارهای کلاس درس، عدم انعطاف و واکنش نسبت به هرگونه تغییر، عادت و تمایلات عجیب نظیر حمل اشیای خاص با خود، شکست در برقراری ارتباط طبیعی با بزرگسالان. عدم درک دیدگاه و نظر دیگران وپافشاری مفرط برخواست یا نظر خود.

علائم مهم برای ارجاع کودک به متخصص

  1. عدم وجود غان و غون و تبادلات هیجانی یا اجتماعی تا 12 ماهگی
  2. عدم وجود تک کلمه در 18 ماهگی
  3. فقدان عبارات دو کلمه­ای برای ایجاد ارتباط در 24 ماهگی
  4. هر نوع پسرفت در زبان یا مهارت­های اجتماعی در هر سنی
  5. کمبود یا فقدان تماس چشمی
  6. تمايل به تنهايي
  7. آواها، کلمات يا حرکات کلیشه­ای و تکراری

سن شروع اتیسم

در اکثر موارد علائم این بیماری از تولد تا 36 ماهگی ظاهر می­شود. اما ممکن است با توجه به میزان آگاهی والدین و شدت بیماری، اين اختلال تا مدتها بعد تشخیص داده نشود.

میزان شیوع اتیسم

در سال­های اخیر تعداد کودکانی که تشخیص اختلالات اتیستیک می­گیرند به شدت رو به افزایش نهاده است.این موضوع می­تواندبه دلایل گوناگونی از جمله دقیق­تر شدن روش ­های تشخیص و یا افزایش عوامل بیماری­زا باشد. به هر حال، میزان شیوع این اختلال دست­کم، 5 تا 6 مورد در هر هزار کودک برآورد شده است.وقوع این اختلال در پسرها 5-3 برابر دخترها است.

علت شناسی اختلال اتیسم

علت این اختلال هنوز مشخص نیست. اما در فهرست علل این بیماری، اختلالات دوران جنینی مانند ابتلای مادر به سرخچه، اختلالات متابولیکی، عفونت­های پس از زایمان، واكسيناسيون، آلودگی­های محیط زیست، مسمومیت با فلزات سنگین و عوامل ژنتیک آمده است.

رابطه اتیسم و سطوح اجتماعی

این اختلال در تمام دنیا، در هر نژاد، قومیت و زمینه­ی اجتماعی و اقتصادی مشاهده می‌شود. ولی به‌نظر میرسد که تنوع آن در طبقات بالاتر و تحصیل کرده بیشتر باشد.

روش­های درمانی

مثل بسیاری از بیماری­های دیگر، اختلالات اتیستيکدرمان قطعی ندارند. ولی با اقدامات توانبخشی زودهنگام، می‌توان از شدت علایم کاست و احتمال زندگی عادی در کودک را افزایش داد. برخی از مهمترین روش­های درمانی عبارتند از:

  1. درمان­های روان­شناختی مانند: رفتاردرمانی یا “تحليل رفتار کاربردی (ABA)”، آموزش با “سیستم تبادل ­تصویری (PECS)”، آموزش والدین با “بسته­ پرنده کوچولو”، روان درمانی خانواده و کودک، نوپروری روابط کودک با والدین و به ویژه با مادر.
  2. دارو درمانی و ویتامین درمانی
  3. گفتار درمانی
  4. کاردرمانی
  5. تغذیه درمانی
  6. آموزش یکپارچگی حسی.

 

نکته مهم: در این بین، روش ABA ویژه کودکان اتیسم که به آن روش لوواس (Lovaas Method)نیز می­گویند از اعتبار بیشتری برخوردار است. زیرا: اولاً- از پایگاه تئوری قوی برخوردار است. ثانیاً- اثربخشی آن در مطالعات معتبر داخلی و خارجی مکرراً به اثبات رسیده است. ثالثاً- منعطف است وقابل انطباق با آخرین یافته­های علمی یا ویژگی فرهنگی یا بالینی مراجع می­باشد.

در هر حال، رعایت دو اصل زیر باعث افزایش اثربخشی مداخلات درمانی می­شود:

  1. شروع درمان در سنین پایین­تر.
  2. گسترش درمان به همه­ی ساعات بیداری کودک. البته بخش مهمی از اقدامات درمانی توسط والدین (آموزش دیده)، ارایه می­شود. مثلاً کودک نباید با تلویزیون، CDها، موبایل یا کامپیوتر به حال خود رها شود. همواره باید با کودک در ارتباط بود و او را به برقراری ارتباط ترغیب نمود.